KARADENZDE UNUTULAN ENDSTR MRASI 

ZET 
Btn alanlardaki hzl gelimeler ve deiimler binalarn tasarm ve kullanmlarn dorudan etkilemektedir. almann amac, bu gibi deiimlerin binalar zerindeki olumsuz etkilerinin olumlu yne evirmek ve gnmz koullarna uygun hale getirmektir. Endstri binalar zerindeki fiziksel ve fonksiyonel eskimeleri deerlendirilerek, Karadeniz Blgesinde bulunan Trabzon, Akaabat ve Samsun binalar incelenerek, lkemiz endstri mirasnda nemli yere sahip olan bu binalarn ve benzerlerinin tekrar kullanmlarn gndeme getirmek hedeflenmitir. 

1. GR(INTRODUCTION) mimari ya da mhendislik yaplar olmalarnn yan
sra, toplumun belirli dnemlerindeki retim tarihini, Biz bizim olduumuzu gemiimiz olmadan nasl teknolojisini, sosyal, ekonomik ve politik yapsnbileceiz.  yanstc zelliklere sahiptirler. 
John Steinback [1] 

Karadeniz Blgesinde lkemizin ekonomik gelime-Kltrel mirasn korunmas ve yeniden kullanlmas, sini ve endstri tarihini yanstacak nitelikte farklhzla deien yapsal evrelerimizde nemli bir olgu retim trne ev sahiplii yapm yap trleri mevcutolmaya devam etmektedir. Pek ok yap trnn, tur. Bu alma kapsamnda blgenin nemli endstri mimari srekliliin salanmas ve eitliliin devamyaplarndan hatta ilklerinden olan Tekel Ttn amacyla korunmas gndemdedir. Endstri mirasnn letme ve Sigara retim fabrikalar yerlekelerinin korumas ve yeniden ilevlendirilerek kullanlmas, aratrlmas ve yeniden ilevlendirilmesi olanaklarhem lkemizde, hem de dier lkelerde olduu gibi nn gndeme getirilmesi hedeflenmektedir. son dnemlerde giderek artan bir ilgiyle devam etmektedir. Dier yap trlerinde olduu gibi, endstri Blge nemli corafi ve stratejik konumundan dolay, yaplarnn korunmas bilimsel olarak ele alnmas, tarihten gnmze kadar ticaret merkezi olma gemiten gnmze bir retim tarzn yanstan bu zelliini srdrmtr. Blgede bulunan snrlyaplarn deerlendirilmesi iin ciddi almalar ve sayda 20. yzyla ait endstri yapsnn birounun aratrmalar yaplmas ayn zamandaonlarn daha iyi artk orijinal ilevlerini kaybetmesi ve gnmzde korunmasna yardmc olacaktr. Bu yaplar birer nemleri dorultusunda kullanlmamalar ve terk 
H. zen ve A. Sert 
edilmeleri endstri mirasmzn her geen gn yok olduunu gstermektedir. Bir zamanlar nemli olan bu yaplarn yok olmalarnn nlenmesi,  yeniden ilevlendirilerek kullanlmas nemli bir konudur. Tasarlandklar ilevlerinden dolay byk boyutlu mekanlar olan bu yaplar, yeni ilevleriyle hem ekonomik hem de srdrebilirlik kavram bakmnda bulunduklar kentler iin nemli kazanmlar olacaklardr. Blgede bulunan Samsun, Trabzon ve Akaabat Fabrika binalar bu alma kapsamnda incelenmi ve deerlendirmeler yaplmtr. 



2. TTN ENDSTRSNN ORTAYA IKII (THE EXPOSE OF TOBACCO INDUSTRY) 
Ttnn ana vatannn neresi olduu konusu kesin olmamakla birlikte Amerika kaynakl grler daha arlkldr [2-4]. 
Ttn, dinsel trenlerde ve tedavi amal kullanlmve bu vesileyle de Orta ve Kuzey Amerika, Mezopotamya ve Msrdaki eski medeniyetlerde kullanlmtr [3,4]. Vespuci, Macellan, Cortez ve ekibi ttn bitkisini Amerikadan Avrupaya,  Romano Pane de 1518 ylnda spanyaya getirmilerdir. Avrupada nce spanya ve Portekize gelen ttn daha sonra Brezilyadan Fransaya getirilmitir. Ttn retiminin Avrupada yaylmas Fransa Ruhban Reisinin spanyadan getirttii tohumlarla ttn retimine balamasyla olmutur. Ttn tketiminin giderek art gstermesi spanya, Portekiz, ngiltere ve Fransann Amerikadaki smrgelerde ttn retimi yapmasn ve ttn ticaretinden gelir elde etmelerini salamtr. Ayrca ttn Akdeniz, Kuzey Avrupa, Filipin adalarna, Hindistan, Japonya ve in gibi dou lkelerine yaylmtr [2,3]. Sigarann yaylmas 1856 Krm harbinden sonra olmutur. lk sigara fabrikas1856 ylnda ngiliz Gloak tarafndan kurulmutur ve bunu dier lkeler takip etmitir [2,3,4]. Ttn, Osmanlmparatorluuna ilk kez 17. yy.n sonunda Cenoval denizciler tarafndan getirilerek tantlmtr. Daha sonra da Selanik ve skee ehirlerinde retimi balamtr [2,5]. Osmanl Devleti dneminde ttnde en nemli gelimeler 1861 ylnda balamtr. Bu yl lkeye ttn ithali yasaklanmtr. Ttnn inhisar eklinde idaresi 1862 ylnda karlan bir nizamname ile kabul edilmitir. 1872 ylnda lk Devlet inhisar kurulmu ve ttnlerin k noktasndan vergi alnmas kararlatrlmtr. 1873 ylnda yeni baz dzenlemelerde yaplarak dare-i nhisariyeyi Duhan adyla bir tekilat kurulmutur. 1883 ylnda yaplan bir artname ile ttn inhisarlarnn iletilmesi hakk 30 sene sreyle Memaliki Osmaniye DuhanlarMterekilmenfaa Reji irketi adl Fransz Anonim irketine verilmitir. Reji irketi 13 Haziran 1921 tarihine kadar faaliyetini srdrmtr. Bu tarihte irketle, hkmet arasnda yaplan bir anlamayla Reji idaresi tamamen devlete gemitir. 1923 ylnda I. ktisat kongresinde Reji irketinin kapatlmaskararlatrlmtr. 1923 tarihli 558 sayl Kanunla i tketim iin ttn satn alnmas, iletilmesi, sigara 
Karadenizde Unutulan Endstri Miras 
imali ve satlmas ttne ait ilerin kanunlarla hkmet tarafndan yrtlmesi kabul edilmitir. 1926 tarih ve 907 sayl kanunla yabanc lkelerden gelen yaprak sigara, kylm ttn, sigara, enfiye, puro v.b ithali ve lke iinde satlmas Devlet nhisarna gemitir [3,6]. 
lkemizde Tekel iletmesine ait toplam 7 fabrika, 111 iletme mdrl, 2 ileme fabrikas, 4 alm eflii, 7 bakm amirlii, 1 bakm atlyesi, 1 yaprak ttn memurluu bulunmaktadr [7]. Tekelin Sigara Sanayi letmeleri ve Ticareti A. iin zelletirilme Nisan 2005te tekrar grlm ancak zelletirilmesi ynnde olumlu bir adm atlmamtr [8]. 
3. TEKEL BNALARI VE ANALZLER(TEKEL BUILDINGS AND ANALYSIS) 
Devleti tutum sonucu Birinci Be Yllk Sanayi Planna gre birok fabrika binas ina edilmitir ve bu fabrikalar endstri yaplar iinde nemli yer tutmaktadrlar. Fonksiyonun biimlendirdii bu fabrikalar, uluslar aras mimarlk zellikleri gsteren tesisler iinde yer almlardr. Bu balamda dier tesis ve binalarn yannda Tekele ait depo ve retim merkezleri de yaplmtr [9]. 
Tekel yaplar, Giulio Mongerinin 1928de tasarlad Ankara nhisarlar (Tekel) Ba Mdrlk Binas, Tahir Tuun 1934de tasarlad Antalya nhisarlar (Tekel) dare Binas, 1935de Konya, 1937-38de Afyon nhisarlar dare Binas, 1937-38de Sedad HakkEldemin tasarlad Ankara nhisarlar Umum Mdrlk Binas gibi birok kentte ina edilmilerdir [9]. 
Karadeniz blgesinde retimi durmu olan Tekel Ttn leme ve Sigara Fabrikas yerlekelerinden Samsun 1887, Trabzon 19511965 ve Akaabat 19151970 yllarnda ina edilmilerdir. Samsun yerlekesi mimar hakknda yaplan aratrmalar sonucunda bir bilgiye ulalamamtr. Trabzon yerlekesinin ise, 1951 ylnda yaplan ksmn mteahhidinin Gmhaneli Ali Bey, 1965 ylnda yaplan ksmnn mteahhidinin Artvinli Hilmi Bey olduu anlalmtr. Akaabat yerlekesinin 1915 ylnda yaplan ksm iin herhangi bir bilgi edinilememi, ancak 1970 ylnda yaplan 4. Blokun mimarnn Vedat elik, mteahhidinin Hayati Cebeci olduu saptanmtr. 
Gnmzde Samsun, Trabzon ve Akaabatta bulunan yerlekeler konumlandklar yerlerdeki belediyelerin mlkiyetindedirler [7]. Samsun yerlekesi iin 2005 yl banda balatlan restorasyon ve yeniden ilevlendirme almalarnn 2007 ylnda tamamlanmas dnlmektedir. Trabzon yerlekesi iin, belediyece yeniden ilevlendirilmesi ynnde almalar balatlmtr. Akaabat yerlekesi iin ise, Karadeniz Teknik niversitesine ait bir faklte almas iin 2005 ylnda niversiteye devredilmitir. 



Bu blmde Samsun, Trabzon ve Akaabat Tekel Binalar tek tek ele alnarak, mevcut durum ve binalar hakknda konumsal zellikler, mimari analizler ve yaplan almalar her kent iin ayr ayr verilecektir. 

3.1. Samsun Tekel Yerlekesi  (The Settlement of Samsun Tekel) 
Samsun kenti, merkez Kale mahallesinde bulunan Samsun Tekel Ttn letme ve Sigara Fabrika yerlekesi gnmz mlkiyeti Samsun Belediyesine aittir. 1887 ylnda ina edilen yerlekenin Fransz dneminde yapld tescil filerinde belirtilmektedir [10]. Yerleke 5 bloktan olumaktadr (ekil 1). 
Yerleke yaklak 9321 m2 lik bir alan zerinde konumlanmaktadr. Konumland alan Samsunun merkezi saylabilecek 19 Mays Bulvar zerindedir. Batsnda Samsun Kltr Mdrl, dousunda ordu evi, gneyinde slam Diyanet Sitesi ve cami, kuzeyinde sosyal sigortalar i han bulunmaktadr. 
Samsun Tekel Yerlekesinde A-B Bloku bir ok binadan oluan binalar topluluudur.  ie iki avlu etrafnda birok bina sralanmaktadr. Fabrikayoluturan binalar genellikle iki ve  katldr. nceden bu avluda yer alan yemekhane ve krebinalardaha sonradan yklarak boalan bu alan gnmzde ak otopark olarak kullanlmaktadr. ki katlve  katlolan bu binalardan birbirlerine birinci katta gei imkan vardr.  katl binann ana girii zemin katta ve avlunun gney cephesinde yer almaktadr. ki katl olan binalarn girii gney cephesinde bulunan ikier giri kaps ile salanmaktadr. Ayrca burada bulunan avluda da yer alan giri kaplar ile giri salanr.  katl binann giri kat, birinci ve ikinci kat ayn olmakla birlikte, iki merdiven ve iki asansrle katlar arasnda sirklasyona olanak vermektedir. Katlar kolonatl bir sistemle geilen yekpare bir alan ile,  alandan olumaktadr. ki katl olan blmler ise, avlu etrafnda evrelenmektedirler. Bu blmler ofis birimleri olarak kullanlmaktadrlar ve katlar arasndaki balant iten ve avludan merdivenlerledir. Samsun Tekel Binas A-B Blok boaltlm ve kullanlmamaktadr (ekil 2-5). 




H. zen ve A. Sert 
Samsun Tekel yerlekesi C ve D Blok 4 katldr. ki blok arasnda, tek katl bir bina daha bulunmaktadr ve bu binann iinden C ve D Bloklarnda iki noktadan geiler mevcuttur. C Blok ana girii dou ve kuzey cephesinden olmak zere iki noktandr. Zemin kat ve dier katlar kolonlarla geilmi, blc duvar olmayan, yekpare alanlardr. Katlar arasndaki balant, dou cephesindeki giri kapsnn aldmerdivenle ve bu merdivenin simetriinde bulunan dier bir merdivenle salanmaktadr. D Blok ana girii ise, dou cephesinde yer almaktadr. Zemin kat iki blmden olumaktadr ve st katlar ise kolonlarla geilmibtncl mekanlara sahiptir. Katlar arasnda balant birbirine simetrik yerlemi, iki merdiven ile olanakldr. C-D Blok da dierleri gibi bo ve kullanlmamaktadrlar (ekil 6-8). 
Samsun Tekel yerlekesi E Blok 5 katldr. Ana giribat cephesinden salanmaktadr. Zemin kat ve dier katlar yekpare alanlardr. Katlar arasndaki balantmerdivenle salanr. Dier binalar gibi bu da boaltlmtr (ekil 9,10). 




Karadenizde Unutulan Endstri Miras 




3.2. Trabzon Tekel Yerlekesi (The Settlement of Trabzon Tekel) 
Trabzon Merkez, Glbahar Hatun mahallesinde bulunan Trabzon Tekel Ttn leme ve Sigara Fabrika yerlekesi gnmz mlkiyeti Trabzon Belediyesine aittir. 1951 ylnda ilk ksm, 1965 ylnda ise yapya ikinci bir ek yaplmtr. n cephesi itibariyle yap II. Ulusal Mimari Hareket zellii gstermekle birlikte kentin en nemli tarihi dokusu iinde yer almaktadr (ekil 11). 



ekil 12. Trabzon Tekel Yerlekesinin konumunu gsterir hava fotoraf (1970) [11] (The photograph of Trabzon Tekel settlement -1970) 
Yerleke konumland yer itibariyle Trabzon kentinde merkezi saylabilecek bir noktada bulunmaktadr. Alan yaklak 1.3 hektara yaylm, drt taraf yol ile evrilmitir. Konumland yerde dousunda eski kent surlarnn Aahisar olarak adlandrlan blm bulunmaktadr. Bat snrReadiye Caddesi boyunca sahil karayoluna uzanmaktadr. Surlarn bir blm Bizans Dneminde ina edilerek Osmanl dneminde yeniden elden geirilerek Zanos Burcu ad verilerek bur ve kap ilave edilmitir. Sur duvarlar Zanos Burcundan balamaktadr. Gneyinde Hatuniye/Glbahar Hatun Camii ve Trbesi bulunmaktadr (ekil 12). 
Gney cephesi 2 katl, gnmzde lojman olarak kullanlan batcephesine ve avluya cephesi olan ksm 3 katl, depo olarak kullanlan dou cephesine ve avluya bakan ksm 3 katl, dier blmler 5 katldr. Bina ana girii, gney cephesinde, ttn toplama ve datm girii dou cephesinde ve batcephesinde bulunan avluda, lojman girii ise batcephesinde yer alr. Gney cephesinden avluya, avludan da binaya girilir. Avluyu douda kre ve batda ise gvenlik ve danma birimleri sarar. Girikatnda idari birimler, ttn ileme, ttn deposu bulunur. Bodrum katta ise, ttn depolar ve alanlarn dinlenme brolar yer alr. Bodrum kat i avluyla epeevre sarlmtr. Bu avludan binaya ttn girii salanr. Ayrca bodrum katta stma ve havalandrma birimleri vardr. Birinci katta idari birimler, ttn ileme ve ttn depolar bulunur. kinci katta, ttn ileme, ttn depolar ve gnmzde lojman olarak kullanlan ancak ilk ilevi depo olan birim yer alr. nc ve drdnce katlarda ise, ttn ileme ve ttn depolarbulunmaktadr. Gnmzde belediyeye ait olan bina kullanlmamakta, yeni ilev nerileri dnlmektedir (ekil 13-20). 






H. zen ve A. Sert Karadenizde Unutulan Endstri Miras 






3.3.Akaabat Tekel Yerlekesi(The Settlement ofAkaabat Tekel) 
Trabzonun Akaabat ilesi, Drbinar mahallesinde bulunan Akaabat Tekel Ttn leme ve Sigara Fabrika yerlekesi gnmz mlkiyeti Akaabat Belediyesine aittir. 1915 ve 1970 yllarnda yaplan yapnn 1915 ylnda yaplan ksmnn Franszlar eliyle yapld dnlmektedir. Yerleke 4 bloktan olumaktadr (ekil 21). 


Yerleke konumland yer itibariyle Akaabat merkezinde yer almaktadr. Alan yaklak 6135 m2 dir (ekil 22).  Konumland yerde dousunda ve batsnda ticaret+konut bloklar, kuzeyinde karakol binasve tekele ait depo binasve gneyinde konut bloklar bulunmaktadr. 
4 bloktan oluan yerlekenin 1. Bloku 1915 ylnda yaplmtr 2 katldr. Binann ana girii zemin katta, dou cephesinde yer alr. Dou cephesinde drt girikaps bulunmaktadr. Bunlardan her biri ana giri iin elverilidir. Oda, mutfak ve WCler bulunur. Gnmz koullarnda Akaabat Tekel Binas 1.Blok atl durumdadr (ekil 23, 24). 
Akaabat Tekel yerlekesi 2.Bloku 1915 ylnda yaplmtr ve  katldr. Binann ana girii zemin katta, bat cephesinde yer alr. Bat cephesinde  giri kaps bulunmaktadr. Bunlardan her biri ana giri iin elverilidir. Ayrca binaya dou cephesinde bulunan kaplardan da girilir. Birinci katta bir oda ve geni yekpare bir alan bulunur. kinci kat yekpare bir alandr. Gnmz koullarnda Akaabat Tekel Binas2.Blok atl durumdadr (ekil 25, 26). 




Akaabat Tekel yerlekesi 3.Bloku 1915 ylnda yaplmtr  katldr. Binann ana girii zemin kattaki kuzey cephesinde yer alr. Giri kat kolonatl bir sistemle geilen, blc duvarlar bulunmayan, yekpare bir alandr. st katlarla balant, giriteki bir merdivenle salanr. Birinci ve ikinci katlar da kolonatl sistemle geilmi yekpare alanlardr. Gnmz koullarnda Akaabat Tekel Binas 3.Blok atl durumdadr (ekil 27). 
Akaabat Tekel yerlekesi 4.Bloku 1970 ylnda yaplmtr ve alt katldr. Binann ana girii zemin kattaki kuzey cephesinde yer alr. Giri katnda iki oda, yarak bir avlu ve bu avludan ulalan be oda mevcuttur. st katlarla balant, giriteki bir merdiven ve asansrle ve yar ak avludan girilen bir merdivenle salanr. st katlarda, servis mekanlar ve ttn depolama alanlar bulunur.  Gnmzde Akaabat belediyesi temizlik ileri olarak kullanlmaktadr (ekil 28, 29). 



4. KARILATIRMALAR (COMPARISONS) 
 Tekel Sigara Fabrikas ve binalarna ilikin yaplacak karlatrmalar, konumlar, ilevleri ve yap zellikleri bakmndan ele alnmtr. 
H. zen ve A. Sert 
ekil 28. Akaabat Tekel yerleekesi 4. Blok kat planlar [11] (The level plans of Akaabat Tekel settlement 4 th block) 

ekil 29. 4. Blok kuzey cephesi (The north elevation of 4 th block) 
 yerlekenin de konumlandklar yerlerde bulunan belediyelerin mlkiyetinde olduu ve zaman iinde deerlendirilmedii, yeniden ilevlendirilmeleri ynndeki almalarn zaman zaman balayp, zaman zaman devam etmedii gzlenmektedir. 2005 ylitibariyle  yerleke iin de almalar yeniden balatlmtr. 
 yerlekeden biri tek blok dierleri 4 ve 5 bloktan olumaktadr. Bu yerlekeler bulunduklar illerde konumlandklar yer itibariyle merkeze yakn noktalarda yer almaktadrlar. Ayrca ulam a da bu yerlekelere yakn noktalardadr. 
lk ilevleri olarak gvenlik, idari birimler, slak hacimler, sigara retim ve depolama alanlar her  yap iin de ortaktr. Bunun yan sra, kre Trabzon ve Samsun, snak Trabzon, yemekhane ise Akaabat ve 
Karadenizde Unutulan Endstri Miras 
Samsun Tekel Sigara Fabrikas ve binalarnda yer almaktadr. Yapm sistemi olarak, betonarme ve kagir yapm sistemleri ile ina edilmilerdir. Kolon, duvar, deme ve at elemanlar detaylar asndan btn yerlekeler srasyla verilecektir. Samsun Tekel yerlekesi, AB blok kolon eleman, kare kesitli, 2020 cm. boyutlarnda betonarmedir. D duvar eleman, 75 ve 40 cm olmak zere tatr. C-D bloklarkolon eleman, kare kesitli, 2020 cm. boyutlarnda betonarmedir. D duvar eleman, 60 cm olmak zere tatr. E blokta ise kolon bulunmamakta, d duvar eleman 60 cm. tatr. Btn bloklarn deme eleman ahap, at rtleri alaturka kiremittir. Trabzon Tekel yerlekesi, kolon elemanlar yarap25 cm. olmak zere daire kesitli ve betonarmedir. Artan yk ve zemin emniyetinden dolay bazblmlerde yarap 50 cm. olarak yenilenmitir.  duvar 20 cm., d duvar 50 cm. olmak zere betonarmedir. Deme eleman, ttn ileme, depolama ve idari birimlerde ahap, koridorlar tatr. at rts alaturka kiremittir. Akaabat Tekel yerlekesi, 1. blok kolon eleman, kare kesitli, 1515 cm. boyutlarnda ahaptr. D duvar 60 cm. tatr. 2. blok kolon eleman, kare kesitli, 1515 cm. boyutlarnda betonarmedir. D duvar 75 cm. tatr. 3. blok kolon eleman, kare kesitli, 2525 cm. boyutlarnda ahaptr. D duvar 60 cm. tatr. 4. blok kolon eleman, yarap 30 cm olmak zere daire kesitli betonarmedir. Dduvar 20 cm. betonarmedir.  Btn bloklarn deme eleman ahap, at rtleri alaturka kiremittir.     

5. DEERLENDRME (EVALUATION) 
Endstri yaplarnn korunarak yeniden kullanmanlay 1794 ylnda dnyann ilk teknik mzesinin Pariste almasyla olmutur. Ancak endstri arkeolojisinin kavram olarak koruma tarihesine girii ve youn olarak kullanlmaya balamas 1970lerdir. lk uluslararas endstri arkeolojisi kongresi 1973te Ironbridgede yaplmtr. Endstri yaplarnn yeniden kullanmiin bilinen ilk rneklerden biriside 16. yy.a tarihlenen Nrnbergdeki bir depo binasdr [13].  
Dnya kltr miraslistesindeki 754 kltr varlnn 37sinin endstri miras olduu gz nne alndnda bu yaplara verilmesi gereken deerin ne derece nemle zerinde durulmas gereken bir koruma konusu olduu gerei ortaya kmaktadr. Endstri miras belirli dnemlerdeki retim ekli ve alma biimi yanstan yaplar olduklarndan dolay, bulunduklar yerleimlerin sosyo-ekonomik yapshakknda nemli ipular veren yap trleridir. 
ngiltere, Fransa, Almanya gibi sanayi devrimine ev sahiplii yapm lkelerde says 100 aan tescil edilmi endstri yaps bulunmaktadr. TICCIHin (The International Committee for the Conservation of Industrial Heritage) 1985 yl raporuna gre, ngilterede 14000, Avusturyada 254, svete 200, Polonyada 400 civarnda tescil edilmi endstri antbulunmaktadr [14]. 
TICCIH endstriyel miras ve zel danmannICOMOS a tantan bir dnya organizasyonudur. 
Rusyada 2003deki TICCIH toplantsna katlmclarn ounluu, endstriyel aktiviteler iin ina edilen bina ve yaplar, onlarda kullanlan yntem ve aralar ve konumlandklar yer ve ehirlerin, bunlarla birlikte btn dier somut ve somut olmayan gstergelerin temel bir neme sahip olduunu ileri srmlerdir. Her birinin almas gerektii, tarihelerinin retilmesi gerei, anlamlar ve nemlerinin aratrlmasgerei ve herkes iin ak hale getirilmesi ve nemli olan ve karakteristik rneklerin Venedik Tz ile balantl olarak gnmz ve gelecein kullanm ve yarar dorultusunda saptanmas, korunmas ve glendirilmesi gerei vurgulanmtr [15].  
Endstri yaplarnn sanat deerini anlamada, bu yaplarn yapldklar dnemle ne denli ve nasl ilikili olduunu kavramak nemli bir konudur. Bu balamda, bu yaplara nerilecek yeni ilevlerin ve ilerinden uygun olannn seimi aamasnda yaplacak deerlendirmelerin kapsam ve snrlarnn iyi belirlenmesi gerektirmektedir [13]. 
Cherry (1993) endstriyel mirasn tespitinde ve korunmasnda izlenecek yolu u balklar altnda toplamaktadr [16]: 
 
Endstriyel yapnn saptanmas ve tanm

 
Detayl veri toplama 

 
Karlatrmal incelemeler yapma ve bildirim 

 
Seim 

 
Tartmaya ap karar verme 

 
Koruma 


Endstri yaplar kapsamna giren ve bu alma kapsamnda da incelenmi olan Tekel Sigara Fabrikalar ve Binalarnn yeniden ilevlendirilmesi kapsamnda, Cibali Ttn Fabrikasnn Kadir Has niversitesi olarak dntrlmesi lkemizde bulunan baarl olarak nitelendirebileceimiz bir rnektir. Bu yap iin 1998 ylnda rlve, restitsyon ve restorasyon projeleriyle balayan almann restorasyon sreci 2000 ylnda devam etmi ve bu proje 2002 ylnda sonulanmtr. 
Bu yaz kapsamnda deinilen  Tekel Sigara Fabrikas binalar da gnmzde kullanlmamaktadr. Samsun 1998, Trabzon Austos 2004 ve Akaabat 2002 itibariyle orijinal ilevlerini kaybetmi olan yerlekelerdirler. Geen zaman iinde deerlendirilmeyen yaplar, kullanlmayan her yapnn bir gn yok olaca dnlrse yok olmaya mahkumdurlar. Bu yerlekelerde yaplan incelemeler de bunu ortaya kartmaktadr. Her birinde olumaya balayan hasarlar, yaplarn gn getike eskimesi, geri dn olmayan bir sre iinde yok olmaya terk edilmesi, tahrip olmas ve unutulmas, deerlendirme kapsamna alnmamas endstri miras asndan byk kayplarn olumasna sebep olacaktr. 
H. zen ve A. Sert 
Sonu olarak gelinen noktada bu  yerleke iinde bulunan yaplar iin uygun ilevlerin belirlenmesi ve ivedilikle restorasyon srelerinin balamasgerekmektedir. Bu balamda, restorasyon sreci balam olan Samsun Fabrika binasnn hzl bir ekilde yeni ileviyle kente ve kentliye kazanmnn salanmas, Trabzon Fabrika binas iin uygun ilevin belirlenip almalarn balamas, Karadeniz Teknik niversitesine devredilmi olan Akaabat Fabrika binas iin de, yeni ilevi iin detayl projelerin retilmesi gerekmektedir. Uygun yeni ilevlerin belirlenmesinde kent ihtiyalar ve yaplarn yakn evrelerinin kentsel zellikleri dikkate alnmaldr. nk yaplarn konumlar yeni ilevlerin belirlenmesinde nemli bir etken olacaktr. Ayrca fiziki zellikleri ve mekan kurgusu da bir baka nemli etken olarak karmza kmaktadr. Verilecek yeni ilevde titizlikle davranlp, rasgele olmadan, eitli kamuoyu yoklamalarve analizleri sonucunda en uygun ilev seilmelidir. Bu ilevin binann bundan sonraki geleceinde salayaca katklar gz ard edilmemelidir.  
Fabrika amacyla yaplm ve gnmzde atl durumda olan bunlar ve benzeri yaplarn yeniden kullanlmasnn nemi vurgulanmaldr. levini kaybetmi bu tip yaplarn balayan ya da balatlmolan restorasyon ve yeniden ilevlendirme sreleri ile, ekonomik, sosyolojik ve psikolojik katksalayacak ekilde sonulanmas iin yaplmasgerekenlerin dikkatlice zerinde durulmaldr. Geri dn olmayan hatalar yaplmamal ve bu tip yaplarn gelecee baarl bir ekilde tanmassalanmaldr. Bu noktada, John Steinbackin Biz bizim olduumuzu gemiimiz olmadan nasl bileceiz sz, gemiten izler tayan, tarihi, sosyolojik, teknolojik arka plan olan endstri yaplarnn gelecee tanmasnda zerinde dikkatle durulmas gerektii ynnde olumludur. 
Bu almann bunlar ve bunlara benzer endstri binalarna bak asn deitirmesi ve deerlendirme kapsamna alnmasynnde olumlu bir adm olduu dnlmektedir. 



